ÇAĞA VE ÇEVREYE DUYARLI OKUL MÜDÜRÜ DR.KADİR ÇETİN

ÖZET

[dcs_p]Bilim ve teknolojideki hızlı gelişmeler, ekonomik ve sosyal hayatı olduğu gibi yönetim alanını da derinden etkilemektedir. Bu etkilenme, kurumların yönetim ile ilgili olarak iş yapma yöntem ve anlayışlarını bu hızlı değişime uyum sağlayacak şekilde organize etmek şeklinde kendini göstermektedir. Bu değişimden doğal olarak okul yönetimleri de nasibini almaktadır. Okullardaki bu değişim ve dönüşümle ilgili süreci yöneten okul müdürleri, elbette sürecin sağlıklı yürütülmesi için çağa ve çevreye duyarlılık gösterebilecek niteliklerle donanımlı olmaları gerekmektedir. Bu bağlamda okul müdürlerinin nitelikli olmaları, değişim sürecini, okul paydaşları ve çevre ile ilişkileri katılımcı bir yaklaşımla yönetmeleri okulların başarısını artıracaktır. Sonuçta ülkenin ve bilgi çağının beklentilerini karşılayabilecek donanımlı insan gücü yetiştirilmiş olacaktır. [/dcs_p]

Anahtar Kavramlar:

[dcs_p]Değişim, Dönüşüm, Okul Yönetimi, Okul Müdürü, Nitelik, İlişkilerin Yönetimi, Çevreye Duyarlılık, [/dcs_p]

[dcs_p]Bilim ve teknolojideki gelişmeler, insanoğlunun yeni taleplerini en kolay yoldan ve mükemmel diyebileceğimiz bir biçimde karşılamaya yönelik olarak büyük bir hızla sürmektedir. İki kutupluluktan, tek kutuplu dünyaya doğru evrilen sürecin de yaşandığı gelişmeler silsilesi, bir zamanların popüler yönetim anlayış ve yaklaşımlarını bir tarafa bırakarak yönetimde yeni anlayışları ve yeni bakış açılarını gündeme getirmiştir. Bu çerçeveden bakıldığında, bilgi çağı olarak isimlendirilen günümüzün yönetim anlayışları, genel anlamda kamu yönetimi ve dar anlamda eğitim yönetimi ve dolayısıyla okul yönetimi bu değişim ve gelişmelerden etkilenmiştir. Okullarda bu değişim ve gelişmeleri yönetecek olanlar elbette okulların yöneticileri yani okul müdürleridir.

[dcs_p]Bu makalenin amacı; okul yönetimine talip olan çağa ve çevreye duyarlı okul yöneticilerinin bu değişimi sağlıklı olarak yönetebilmeleri için hangi niteliklere sahip olmaları gerektiğine ve onları bekleyen görevlerin neler olduğuna açıklık getirmektir. [/dcs_p]

[dcs_p]Bugün gelinen noktada gerek genel anlamda kamu yönetiminde gerekse özelde eğitim yönetiminde (okul-kurum yönetimi) yaşanan değişim ve dönüşüm;

Otokratik yönetim anlayışından demokratik yönetim anlayışına,
Tek kişilik yönetimden daha katılımcı yönetim anlayışına,
Sezgi ve tecrübeye dayalı yönetim anlayışından bilgiye (veriye) dayalı yönetim anlayışına,
Sadece yönetenlerin isteklerine değil, yönetilenlerin de istek ve ihtiyaçlarına daha duyarlı bir yönetim anlayışına (Yetiş, 2008),
Çağa ve çevreye duyarsız değil, daha duyarlı bir yönetim anlayışına

doğru kayış şeklinde kendini göstermiştir. [/dcs_p]

[dcs_p]Başta okul yöneticileri, öğretmenler ve veliler, okul çevresinde oluşmuş sivil toplum kuruluşları (STK) olmak üzere, okulun tüm paydaşları kendilerini, işte bu değişim ve dönüşüme hazırlamak zorundadırlar. Elbette bu değişim ve dönüşümün öncülüğünü yapacak olanlar, yukarıda da işaret edildiği üzere okulların yönetim kadrosudur. Okul yöneticilerinin, beklenen liderliği sergileyerek gerekli değişim ve dönüşümü gerçekleştirebilmeleri için belirli niteliklerle donanımlı olması gerekir. [/dcs_p]

[dcs_p]A-Okul Müdürünün Nitelikleri[/dcs_p]

[dcs_p]Okul yönetiminin başı muhakkak okul müdürüdür. Okul müdürü eğitim lideri olarak okuldaki eğitim-öğretim ve yönetim görevlerini kanun, tüzük, yönetmelik, yönerge, genelge, emir ve çalışma plan ve programlarına uygun olarak yürütmek durumundadır. Bu görevi üstlenmiş olan okul müdürünün, okulunda arzu edilen eğitim ortamını oluşturabilmesi için her şeyden önce kendisinin aşağıda belirtilen boyutlarda donanımlı olması beklenir.

Bu boyutlar;

İletişim becerisi yüksek,
Örgütsel becerisi gelişmiş, bilimsel gelişmeleri takip edebilen,
Kararlı,
Duyarlı,
Değişime açık,
Liderlik yönü güçlü, dürüst ve güvenilir bir kişiliğe sahip,
Hoşgörülü,
Kişisel güdüleme ve ikna kabiliyeti yüksek,
İnsani değerleri ön planda tutan,
Adalet duygusu güçlü,
Problem çözme kabiliyeti olan,
Çalışanları ile birlikte kendi bireysel gelişimini önemseyen,
İyi bir dinleyici ve gözlemci,
Risk alabilen,
Takım kurma ve takımla çalışma becerisi gelişmiş,
Bütün bunların üstünde ve önünde insana ve çocuğa karşı sevgi dolu olan vb.

olarak belirtilebilir. [/dcs_p]

[dcs_p]Diğer taraftan okul müdürü;

– Doğru kararlar alan,

– Okul hedeflerini verilere dayalı olarak belirleyen,

– Okulda belirlenen hedeflere ulaşmak için çevresindekilere yol göstererek rehberlik yapan,

– Çalışanlarına danışarak onlardan aldığı görüşleri değerlendiren,

– İyi bir ekip şefliği yapan,

– Sistematik düşünen,

– Yaptığı işten heyecan duyan,

– Objektif değerlendirme yapan ve hızlı karar alabilen,

– Vizyon sahibi,

– Çalışma disiplini kazanmış,

– Cesur,

– Bilgiyi paylaşan, (Fındıkçı, 1997: )

– Astlarını yetiştirmek için gayret gösteren,

– Çatışmaları olumlu yönde kanalize eden,

– Yenilikleri teşvik eden,

– İş konusunun yanında sosyal konuların da takipçisi olan,

– İletişim teknolojisine ve meslek bilgisine hakim,

– Çevresiyle olan ilişkilerinde samimi ve güven veren

bir yapı ve anlayışa sahip olması gerekir.

[dcs_p]Okul yöneticisinin bu niteliklerle donanımlı olması ve aynı zamanda gerekli tutum ve davranışları sergilemesi okulda başarıyı beraberinde getirecektir. [/dcs_p]

[dcs_p] B-Okul Müdürünün Görevleri

1- Eğitim-Öğretim ve Yönetim Görevi

Okul yönetimi klasik anlamda; okulda sağlıklı bir eğitim-öğretim ortamını kurabilmek için öğretmen, yönetici ve yardımcı personelin bilgi, beceri düzeyinin sürekli yükseltilmesini, okul yönetiminde katılımcılığı ve okulun çevresi ile işbirliğini sağlayarak okul paydaşları (öğretmen, öğrenci, veli, okul, toplum) arasında güvene dayalı bir eğitim ortamının oluşturulmasını hedeflemelidir.

Okul müdürü, okulun vizyon ve misyonunun geliştirilmesine, okulda eğitim-öğretim ve yönetimin bir disiplin içerisinde yürütülmesine liderlik etmelidir. Eğitimin kalitesini yükseltmek üzere araştırma sonuçlarına dayalı iyileştirme projeleri hazırlamalı veya hazırlatıp uygulamaya koymalıdır. Ayrıca, okul gelişim hedeflerini ortaya koyarak okul stratejik plânını hazırlamalı ve buna dayalı olarak hazırlanan okulun gelişim planının uygulamasını takip etmelidir.

Okul müdürünün okulda; okul paydaşlarının benimseyip oluşturdukları ve birlikte yaşattıkları okul kurum kültürünü, takım çalışmasını, yaptıkları işleri ve okul süreçlerini sorgulayarak sürekli gelişmeyi, öğrenen birey, öğrenen kurum olma niteliğini kazanmış bir kurum olma hedefini öncelemelidir.

Bir okulun öğrenen kurum kimliği kazanabilmesi için okul müdürünün; olumlu bir kurum kültürü oluşturma, sürekli kurumsal gelişimi sağlama ve takım çalışması ile problemlerin çözümünü gerçekleştirme öncelikli görevlerindendir. [/dcs_p]

[dcs_p] a-Okulda Olumlu Kurum Kültürünü Oluşturma:

Okulun amaçları, hedefleri, ilke ve değerlerinin yanında, iş yapma yöntem ve araçları, alışkanlıkları, görülen ve görülmeyen kurallar manzumesi okulun kültürünü oluşturur. Okulda çalışma prensipleri, çalışanların davranışlarını yönlendiren normlar, inançlar ve alışkanlıklar yine kurum kültürünü yansıtan ögelerdir. Okul müdürü bu anlamda okulda yürütülen her türlü faaliyeti iletişimde açıklık, hesap verebilirlik, şeffaflık ilkeleri bağlamında koordine etmek ve eğitimin sıcak atmosferini okul paydaşlarına hissettirecek eğitim ortamını hazırlamak durumundadır.

Birlikte çalışmanın en önemli unsurlarından birisi çalışanların birbirlerine açık olması ve karşılıklı iletişimin sağlanmasıdır. İletişim kuruldukça öğrenme ve karşılıklı anlaşma başlar. Bunun arkasından başarıyı doğrudan, etkileyecek olan güven unsuru ortaya çıkmış olur.

Okul müdürü;

Bu güven ortamında, okulda ahenkli bir çalışma ortamı kurar, liderlik vasfından da yararlanarak okul için belirlenen vizyon, misyon ve hedeflerini okul paydaşları ile paylaşır.
Okulun sosyal bir kurum olduğunun bilinci ile hareket ederek var olan alt sosyal gurupları çatıştırmadan yarıştırmasını bilir.
Okulda tartışma ve anlaşmazlıkların olabileceğini kabul ederek, eleştirel itirazları dikkatle dinler.
Kararlarında objektif ve adil olmaya özen gösterir.

Ayrıca, okul çalışanlarının iyi ve kötü günlerini birbirleri ile paylaşmaları da ayrı bir motivasyon unsuru olarak karşımıza çıkmaktadır. Okulda oluşan kurum kültürü, çalışanların okula bağlılıklarını ve bir aidiyet duygusu ile okula sahip çıkmalarını sağlamaktadır. Okul çalışanları okul müdürünün liderliğinde, okulun başarısı için hep birlikte koşmanın heyecanını yüreklerinde hissederler. Bu motivasyonu sağlayan okul kurum kültürü, öğrenen birey ve öğrenen organizasyon olma anlayışını da birlikte getirmektedir. [/dcs_p]

[dcs_p] b-Sürekli Kurumsal Gelişimi Önceleme:

“Yapılanı yeterli bulmamak insanın ileri gitmesindeki ilk adımdır.” G.Bancroft

Okul müdürü çok iyi işlediğini düşündüğü okulunda, daha çok yapılacak işlerin olduğunu hiçbir zaman aklından çıkarmamalıdır. Çünkü mükemmelin sonu yoktur. Her yapılan iyi işin daha iyisi mutlaka vardır. Okul müdürü bu gerçeği unutmadan, yapılan her iyi işi daha iyi nasıl yaparım sorusunu kendisine sorabilmelidir. Kısaca okul yöneticisi günlük çalışma süresinin %70-80’ni yönetimi geliştirme çalışmalarına ayırmalıdır. Profesyonel yöneticiliğin olmazsa olmaz şartı yönetimi geliştirmeye zaman ayırmaktır.

Sürekli gelişme anlayışını içselleştirmiş olan bir okulun kazanımları:

– Faaliyetlerinde bir canlılık meydana getirir. (Kavrakoğlu, 1994: 9-10)

– Okul paydaşlarını okulun amaç ve hedefleri doğrultusunda faaliyet göstermeye odaklar.

– Ortak sorunların en kısa yoldan ve kalıcı olarak çözümüne yardımcı olur.

– Çalışanların motivasyonu artar, bilgi ve beceri düzeyi yükselir.

– Okul içi ve dışı ögelerin işbirliği içinde çalışması sağlanır.

– Okulun imkanlarının artmasına ve çalışanlar arasında sağlıklı ilişkiler kurulmasına imkan sağlar. [/dcs_p]

–

[dcs_p] c-Takım Çalışması:

“İnsanların önlerini açın, onlar nasıl yapacaklarını bilirler.” E.Deming

Kaliteli eğitim ortamının var olduğu bir okulda, yönetimin amacı paydaş isteklerinin (beklentilerinin) karşılanması, yöntemi okulda yapılan bütün işlerin sürekli olarak iyileştirilmesi, öznesi ise başta okul yöneticileri olmak üzere bütün çalışanlardır (Kantarcı, 1994: 34). Bu anlamda müdür okulunda adeta bir antrenör gibi okulunu yönetmek durumundadır. Dolayısıyla okuldaki diğer çalışanlar oyuncu konumundadırlar. Bu durum doğal olarak işe fiziki katılımın ötesinde ve üstünde bir fikir ve duygu boyutunda katkı ve katılımı ifade etmektedir. Bu bağlamda çağdaş yönetim yaklaşımları, kuruluşların gelişimi konusunda her türlü öneriyi (kimden gelirse gelsin) değerlendirmenin ve sinerjinin oluşumunu gerçekleştirmenin çok önemli olduğunu vurgular. Okulda insanların önerilerini değerlendirecek bir sistemi kurmak ve öneri geliştirmeyi teşvik edecek tedbirleri almak okul müdürünün sorumlulukları arasındadır. (Çetin,2008:70)

Böylece okulun başarısı için sınırlı sayıda kişinin gecesini gündüzüne katarak çalışması yerine, bütün çalışanların işe koşulması ve ortak aklın yaratacağı sinerjiden istifade edilmesi sağlanmış olacaktır.

Bir okulda katılımcı yönetimin varlığı; hedeflerin belirlenmesi, işlerin planlanması, uygulanması, denetlenmesi, standartlaştırılması ve nihayet standartların geliştirilmesine paydaşların katılım ve katkısı ile kendini gösterir. Okulda var olan işlerin yapılması ve başarılması çalışanlar açısından bir ihtiyaç olarak algılanmalıdır. Maslow’un ihtiyaçlar listesinde önemli bir yer tutan, insanın başarma, başka insanlar tarafından beğenilme, takdir edilme ve toplumda önemsenen bir konuma sahip olma ihtiyacı, tam katılımın oluşmasında ve gelişmesinde çok önemli etkenler olarak karşımıza çıkmaktadır. [/dcs_p]

[dcs_p] 2- İlişkilerin Yönetimi

Bir okulda ilişkilerin yönetimi denildiğinde; öncelikle okulun çevresi ve paydaşları (öğrenci, öğretmen, veliler, STK’lar, milli eğitim müdürlükleri vb.) ile olan ilişkilerinin, iş ve işlemlerinin yönetimi akla gelmektedir. [/dcs_p]

[dcs_p] a- Okulda Liderlik ve Çevre İle İlişkiler:

Klasik anlamda okulda liderlik denildiğinde okul müdürünün karar alırken sezgileri ve tecrübelerine dayalı olarak karar alması ve uygulaması anlaşılır. Oysa yeni yönetim yaklaşımları, yukarıda da belirtildiği üzere okulun liderine farklı yükümlülükler getirmiştir. Bu anlamda okul müdürünün; paylaşımcı, takdir etmeyi ihmal etmeyen, karşılıklı saygı, ben yerine biz anlayışı ve her şeyden önce takım çalışmasına dönük bir yönetim felsefesini benimsemiş, antrenör tipinde bir okul lideri olması gerektiği yukarıda belirtilmişti.

Okulda liderden beklenti, okul -eğitim- ortamının öğrenci ve öğretmenin yaratıcılık yönünü ortaya çıkaracak şekilde bir örgüt kültürü oluşturmaktır. İngiliz Başbakanlarından W. Churcill’in “Her insanın gönlünde bir hazine saklıdır, önemli olan o hazineyi bulup ortaya çıkarmaktır.” sözü yöneticiye özellikle okul yöneticisine, öğrencilerin ve öğretmenlerin yaratıcılık yönünü ortaya çıkaracak bir eğitim ortamını oluşturmasında büyük sorumluluk yüklemektedir.

Bu bağlamda; okul müdürü okuldaki bütün çalışmaları ilgililerle işbirliği yaparak öğretim yılı başlamadan önce planlamalıdır. Eğitim ve öğretim faaliyetlerini planlarken çevre imkan ve ihtiyaçlarını göz önünde bulundurmalıdır. Okulun, bulunduğu çevrenin eğitim, bilim, sanat ve kültür merkezi olduğu ilkesinden hareketle yakın çevre ile ilişki kurulmasına özel önem vermelidir. Çevre imkanlarından okulun, okulun imkanlarından da çevrenin eğitim amaçlı olarak yararlanmasını sağlamalıdır.

Okul müdürü aynı zamanda eğitim faaliyetlerinin sevgi ve şefkat anlayışı içinde yürütülmesine ortam sağlar. Astlarına yetki ve sorumluluk devrederek işlerin daha rasyonel yürütülmesini ve astların inisiyatif alarak ihtiyaç duydukları alanlarda yetişmelerine destek olur. [/dcs_p]

[dcs_p] b- Müdür –Öğretmen İlişkileri

Okulun özel bir çevre olması, insan boyutunun baskın olması, okul müdürlerinin insan ilişkileri açısından uzman olmasını zorunlu kılmaktadır. Ayrıca, okulda çeşitli birey ve grup beklentilerinin bulunması, bunların çatışma halinde olması okul müdürünün yönetimde zorlandığı alanlardır. Okul müdürü zaman zaman meslektaşlarıyla anlaşmazlığa düşebilir. Müdür meslektaşları ile olan anlaşmazlıklarında hem dostça davranmalı, hem de bunu meslekten olmayanlar ile tartışmaktan kaçınmalıdır. Anlaşmazlıkların dostça çözümlenebilmesi için müdürle astları ve üstleri arasındaki iletişimin dolaysız olması gerekir. Müdür, açık kapı politikası uygulamalı ve her zaman çalışanlarca ulaşılabilir bir konumda olmalıdır.

Okul müdürünün, okulun amaçlarını gerçekleştirmek ve kurumsal etkililiği sağlamak için durumsal davranmasının yanında, kurum çalışanlarına dönük olması, onların beklentilerinin farkında olması ve bu beklentileri imkânlar ölçüsünde karşılaması gerekmektedir. Okul ortamının özellikleri, okul müdürünün adeta bir insan ilişkileri uzmanı, bir sosyal mühendis olmasını gerektirmektedir. [/dcs_p]

[dcs_p] c- Müdür – Öğrenci İlişkileri

Okul yöneticiliğinin varlık nedeni öğrenci ve onun eğitim ve öğretimidir. Bu nedenle okul yönetimi, her koşulda eğitim ve öğretimin hizmetinde olmalı ve kalitesinin geliştirilmesi için bir gayret içinde olmalıdır. Okul liderinin tutum ve davranışları eğitim-öğretim sürecinin geliştirilmesine hizmet etmelidir. Etkili bir eğitim yöneticisi varlığının nedeninin farkındadır. Okul müdürlerinin liderlikleri yönetsel ve öğretimsel liderlik olmak üzere iki boyutlu olarak düşünüldüğü için okul müdürlerinin bu iki boyutta da yeterli olmaları gerekir. Ülkemizde genellikle müdürlerin daha çok yönetsel liderlik rolünü oynadıkları, öğretimsel liderliği geri plana ittikleri hep şikayetlenilen konular arasında yer almaktadır.

Okul müdürleri ile ilgili yapılan bazı araştırma bulguları etkili okul yöneticisini, etkili olmayandan ayırt eden temel özelliklerin okulun örgüt özelliklerinde de gözlendiğini göstermektedir. Okulda her öğrenci için doyurucu bir öğrenme ortamının oluşturulması ve öğretmenlerin morallerinin yükseltilmesi etkili yöneticinin ayırt edici nitelikleri olmaktadır.

Bir öğretimsel lider olarak okul yöneticisinin, okulun amaç ve işlevinin farkında olması, bunları personel için yorumlaması, onlara anlatması, öğretmenleri sınıfta ziyaret etmesi ve onlara rehberlik yapıp destek vermesi, motive etmesi ve şevklendirmesi gerekir.

Okul müdürünün adil ve demokratik davranması ve eğitim öğretim için uygun koşulları, gerekli sosyal şartları oluşturması, öğretmenlerin en önemli beklentilerindendir. Öğretmenin moral düzeyi ve iş doyum derecesi doğrudan sınıf içi etkinliklere ve dolayısıyla öğrenciye yansımaktadır. [/dcs_p]

[dcs_p] d-Müdür – Veli İlişkileri

Okul paydaşlarından velilerle ilişkiler eğitim-öğretimin sağlıklı yürütülmesi bakımından önemlidir. Bu bağlamda velilere yönelik çeşitli etkinlikler düzenlenerek okul-öğretmen-veli ilişkisini geliştirmek, okulun tanınması için okul hakkında çevreyi bilgilendirmek, bunun için çeşitli programlar hazırlamak, velilerin, okuldaki personel ve öğrencilerin okulun etkinlikleri hakkında görüşlerini bildirmeleri için ortam oluşturmak yine okul müdürünün görevleri arasındadır. [/dcs_p]

[dcs_p] e- Müdür – Meslek Örgütleri Arasındaki İlişkiler

Okulda faaliyet gösteren öğretmen örgütleri ile okul idaresinin ilişkilerinin sıcak ve samimi olması, okuldaki eğitim-öğretimin sağlıklı yürütülmesi için son derece önemlidir.

Bu bağlamda; okul müdürünün, okulunu profesyonel bir anlayışla yönetmesi gerekir. Bunun için genel anlamda yönetim biliminin, özelde de eğitim yönetiminin gereklerini bilmek ve okulunda bunun uygulamasını gerçekleştirmek durumundadır. Yani işine bilimin verilerini katmak zorundadır. Bilimsel bilgi ile yönetim sergilendiğinde okulda çalışanlar arasında işe yabancılaşma engellenir ve iş doyumu yaşanır, yapılan işten onur ve gurur duyulur. [/dcs_p]

[dcs_p] Sözün özü; bilgi çağı insanının yetiştirilmesinden sorumlu okul-kurum yöneticileri, öğrencileri, bilgi çağının gerekleri ile donatılmış, soran, sorgulayan, problem çözme yeteneği gelişmiş, insani değerleri önemseyen ve bunu davranışlarına yansıtan, uygarlık yolunda insanlığın ihtiyaç duyduğu gelişmelere destek verebilen ve bu gelişmelere ortak olan bireyler olarak yetiştirmek durumundadırlar. Bu yeni duruma başta okul idaresi olmak üzere, okulun tüm paydaşları kendilerini hep hazır hissetmelidirler. [/dcs_p]

[dcs_p] Kaynakça:

1- H. KANTARCI; “Sanayide Toplam Kalitenin Yaşama Geçirilmesi” Toplam Kalite Yönetiminde Türkiye PerspektifiÜniform Mat.Tic. ve San.A.Ş. İst.1994 s.34.

2- Prof. Dr. İ KAVRAKOĞLU; Toplam Kalite Yönetimi KalDer Yayınları, Genişletilmiş Yeni Baskı, İst. l994, s.9-10.

3- Dr.İ.FINDIKÇI; Hürriyet , 7 Eylül 1997

4- Dr.K.ÇETİN; Toplam Kalite Yönetimi Felsefesi ve Temel Unsurları’ Millî Eğitim Sayı:155-156 yaz-güz 2004 ANKARA,

5- Prof.Dr. N.YETİŞ; Eğitimde Performans Değerlendirme ve Ödüllendirme, IV.Paylaşım Toplantısı, 10 Haziran 2008, Ankara. [/dcs_p]